Trzmielojad Systematyka Domena eukarioty Królestwo zwierzęta Typ strunowce Podtyp kręgowce Gromada ptaki Podgromada Neornithes Nadrząd neognatyczne Rząd jastrzębiowe
Rodzina jastrzębiowate
Podrodzina czubaki Rodzaj Pernis
Gatunek trzmielojad Nazwa systematyczna Pernis apivorus[1] (Linnaeus, 1758) Podgatunki

P. apivorus apivorus
P. apivorus orientalis

Kategoria zagrożenia (CzKGZ)[2]
niższego ryzyka Systematyka w Wikispecies Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Trzmielojad (pszczołojad) (Pernis apivorus) - gatunek dużego, wędrownego ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych, zamieszkujący niemal całą Europę (oprócz północnej Skandynawii i większej części Wysp Brytyjskich) oraz Azję, od zachodu po środkową Syberię. Przeloty w IV-V i VIII-IX. Zimuje w środkowej Afryce (podgatunek P. apivorus apivorus) lub południowej Azji (P. apivorus orientalis). W Polsce rozpowszechniony, ale nieliczny ptak lęgowy.

Spis treści

Charakterystyka

Wygląd zewnętrzny  Obie płci ubarwione podobnie, ale samiec zwykle ma szarą głowę, a samica jest ciemniejsza, bardziej brązowa i z mniej wyraźnym prążkowaniem. Upierzenie bardzo zmienne, od jasnego, śmietankowobiałego po ciemnobrunatne. Spód zawsze jaśniejszy niż grzbiet, mocno prążkowany, a na sterówkach 2-4 wyraźne ciemniejsze, poprzeczne pasy (odróżniające go od bardzo podobnego myszołowa). Podobne poprzeczne pasy widoczne również na lotkach, a w zgięciu skrzydeł charakterystyczna bardzo ciemna plama. Tylny brzeg skrzydeł i ogona zakończony ciemnym pasem. Młode bardziej brązowe, między paskami ogona mają delikatne prążkowanie. Ich oczy są ciemne, mają też żółtą woskówkę ze szczelinowatymi nozdrzami. Tęczówka oka żółta, dziób czarny. Brak szczecin w pobliżu dzioba, natomiast gęste, sztywne pióra tworzą ochronę przed żądłami owadów. Nogi żółte, palce grube i krótkie, zakończone krótkimi, niezbyt zakrzywionymi szponami. Skok pokryty grubymi tarczkami rogowymi, które chronią przed użądleniami. Sylwetka w locie: skrzydła długie i szerokie, o nieregularnej krawędzi; głowa niewielka, smukła, klinowata, wysunięta do przodu, podobnie jak u kukułki; ogon długi, wąski u nasady, z zaokrąglonym końcem. Rozmiary  dł. ciała ok. 50 - 60 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 125 - 140 cm Waga  waga ok. 700 - 800 g Głos  Rzadko słyszany; jest to wysokie, żałosne kwilenie "pii-lu". Zachowanie  Lata miękko, uderzenia skrzydeł są głębokie. Szybuje na płaskich, poziomo ustawionych skrzydłach, z końcami zwykle opuszczonymi lub ewentualnie nieznacznie wygiętymi (ale nie uniesionymi w kształcie litery V, jak np. myszołowy). W locie ślizgowym skrzydła są łukowato wygięte, z prostym tylnym brzegiem i mocno do przodu wysuniętymi nadgarstkami. W przeciwieństwie do myszołowa nie zawisa. Skryty, zazwyczaj trudny do zaobserowania, z wyjątkiem toków czy przelotu na żerowiska. Podczas wędrówek zbiera się w stada i gromadzi przy morskich cieśninach i na wybrzeżach. Europejskie ptaki lecą albo od strony wschodniej - nad Bosforem - albo od zachodniej - nad Gibraltarem. Długość życia Najstarszy odnotowany (zaobrączkowany) trzmielojad dożył wieku 29 lat.

Środowisko

Różnego rodzaju lasy; preferuje stare, świetliste drzewostany liściaste i mieszane, zwłaszcza przylegające do terenów otwartych lub poprzecinane zrębami. Zamieszkuje zarówno tereny nizinne, jak i pagórkowate czy górskie (z wyjątkiem najwyższych partii gór).

Pożywienie

Żądłówki - osy, szerszenie, trzmiele. Obserwuje ruchy tych owadów, dzięki czemu lokalizuje ich gniazda i następnie rozgrzebuje je, żerując nawet przez kilka dni. Może również poszukiwać pokarmu chodząc po ziemi. Wyjada przede wszystkim larwy i poczwarki, ale dorosłe osobniki zjadają również imago, odrzucając przed połknięciem odwłok zawierający żądło. Młode są karmione całymi plastrami z czerwiami z wygrzebanych gniazd owadów, które rozrywa dziobem i pazurami. Czasami, zwłaszcza wiosną, pieszo poluje na jaszczurki, żaby i duże owady, a także podloty drobnych ptaków. Późnym latem zjada również owoce.

Lęgi

Wyprowadza jeden lęg w roku na przełomie maja i czerwca.

Zachowania godowe  Toki rozpoczynają się zaraz po przylocie z zimowisk. W słoneczne, ciepłe dni samce wykonują loty godowe, trzepocząc skrzydłami nad grzbietem, w sposób przypominający lot motyla. Gniazdo  Na drzewie liściastym lub iglastym, często na skraju lasu. Zajmuje opuszczone gniazdo innych ptaków drapieżnych lub buduje je samodzielnie. Stosunkowo niewielkie, charakterystycznie obficie obłożone gałązkami z zielonymi liśćmi brzozy lub osiki. Jaja i wysiadywanie Samica składa 1-2 jaja koloru żółtobiałego, niemal całkowicie pokryte rdzawobrązowymi plamami i rozmazami, o średnich wymiarach 50x41 cm i wadze 49 g. Drugie jajo składane jest po 3 dniach od złożenia pierwszego. Jaja wysiadywane są przez okres około 30 - 35 dni przez obydwoje rodziców. Pisklęta  Po wykluciu samica pozostaje w gnieździe, ogrzewając i chroniąc pisklęta, a samiec przynosi im pokarm. Po 2 tygodniach młode potrafią już samodzielnie wydłubać larwy z plastrów, wtedy też samica zaczyna opuszczać gniazdo by polować. W przeciwieństwie do innych ptaków drapieżnych, młode nie wydalają kału poza gniazdo, ale na jego krawędź. Pisklęta opuszczają gniazdo po około 40 dniach. Po wylocie młode korzystają z opieki rodziców jeszcze przez 14 - 20 dni. Dojrzałość płciową osiągają prawdopodobnie w 2. lub 3. roku życia.

Status i ochrona

W Polsce objęty ochroną gatunkową ścisłą.

Europejską populację trzmielojada szacuje się na ok. 70 tys. par, a polską - na ok. 2 tys. par.[3] Liczebność i zagęszczenie populacji są zmienne z roku na rok, zależnie od dostępności pokarmu (os).

Podgatunki

Wyróżnia się 2 podgatunki, zamieszkujące odpowiednio:

Przypisy

  1. ↑ Pernis apivorus w: Integrated Taxonomic Information System (en)
  2. ↑ Pernis apivorus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (en)
  3. ↑ Andrzej G. Kruszewicz Ptaki Polski, Multico, Warszawa 2005, ISBN 83-7073-360-3, s. 152

Bibliografia

  1. Ptaki Europy. Przewodnik ilustrowany, Świat Książki, Warszawa 2003, ISBN 83-7311-826-8
  2. Lars Jonsson Ptaki Europy i obszaru śródziemnomorskiego, Muza SA, Warszawa 2006, ISBN 83-7319-927-6
  3. Peter Hayman, Rob Hume Rozpoznawanie ptaków, Muza SA, Warszawa 2005, ISBN 83-7319-639-0
  4. Peter Hayman, Rob Hume Ptaki drapieżne, Muza SA, Warszawa 2007, ISBN 978-83-7495-075-6
  5. Theodor Mebs Ptaki drapieżne Europy. Przewodnik, Multico, Warszawa 1998, ISBN 83-7073-176-7

Zobacz też

ptaki Polski